Anasayfa » ADIYAMAN TARİHİ » Adıyaman Kültürü, Gelenek ve Görenekleri Nasıldır

Adıyaman Kültürü, Gelenek ve Görenekleri Nasıldır

Adıyaman, Anadolu’nun çoğu kentinde olduğu üzere farklı uygarlıkların etkisinde kalmış ve özgün kültürünü uzun yıllar devam ettirmiştir. Eski adı Hısnımansûr olarak bilinen Adıyaman ve çevresinde Hitit, Hurri, Mitanni, Kummuh, Asur, Pers, Kommagene krallıkları ile Roma, Bizans ve Selçuklu ile Osmanlı imparatorluklarının etkin olduğu bilinmektedir. Bölgenin coğrafi özellikleri verimli toprakların oluşmasına ve buna bağlı olarak zengin bitki örtüsü gelişimine yol açmıştır.

ADIYAMAN’DA TARIM

Geçmişte Adıyaman’da yağışa bağlı buğday, nohut, mercimek gibi tahıl yoğunluklu üretim yaygın iken, Güneydoğu Anadolu Projesi (GAP) ile kısmen sulama olanaklarının artması tarımsal ürün deseninde değişimlere yol açmıştır. Bu değişimle yörede pamuk, buğday, mısır, arpa ve şeker pancarı gibi sanayi bitkileri daha yaygın yetiştirilir olmuştur. Bölge yemek kültürünün olmazsa olmazı olan biber, domates ve patlıcan ile beraber incir, dut, kayısı, zerdali, nar, armut, fıstığında ve son yıllarda artış gösteren zeytin yaygın tarımı yapılan değerli besinlerdir. Hayvancılıkta gün geçtikçe miktarı azalsa da kıl keçisi ve koyun besiciliği yapılmaktadır Bu yetiştirilen ürünler geniş bir şekilde geleneksel yemek kültürüne yansımıştır.

Halkın zengin florası nedeniyle dağ, dere, akarsu kenarlarında yetişen yabani otlar Adıyaman geleneksel yemek kültüründe önemli bir yer edinmiştir. Yörenin florasında yarpuz, tolik, kenger, pirpirim, tuzik, kaz ayağı, neneçük, pek ışık, bıldır, sumak, kerbeş, dağ nanesi, melengiç, hardal, körmen, kıvırcık ve bendik olarak adlandırılan yabani bitkiler yemek kültüründe yaygın bir şekilde kullanılmaktadır. Hemen hemen her yemekte bu yabani bitkileri görmek mümkündür.

Adıyaman, sahip olduğu ekolojik yapısı nedeniyle yüksek miktarda dut potansiyeline sahiptir. Fakat il genelinde dut yetiştiriciliği daha çok tarla sınır ağacı olarak yetiştirildiğinden hak ettiği üretim düzeyine ulaşmamıştır. Bölgede dut genel olarak taze meyve olarak tüketildiği gibi, pestil, sirke, pekmez ve kurutmalık olarak da tüketilmektedir.

BESLENME ALIŞKANLIKLARI 

Adıyaman mutfağındaki yemekler komşu illerin mutfağıyla benzerlik gösterse de, yemeklerin isim ve yapılış şekilleri diğer illere göre kendine has farklılık göstermektedir. Adıyaman yemek kültürü et, ba­lık ve süt tüketiminden tahıllara; sebze ve meyve tüketimine kadar çeşitlilik göstermektedir. Adıyaman’da etli köfteler Güneydoğu Anadolu mutfağını, hamur işleri ve et yemekleri Doğu Anadolu mutfağını, sebze yemekleri ise Akdeniz mutfağını göstermektedir.

Yöre yemeklerinde buğday ürünleri, patlıcan, kuru baklagiller, domates, sarımsak, soğan gibi bitkisel ürünler, pul biber, salça, kuru nane, maydanoz gibi lezzet katıcılar yaygın bir şekilde kullanılmaktadır. Özellikle Güneydoğu Anadolu’nun birçok yerinde olduğu gibi Adıyaman’da da bulgur ve simitten (köftelik ince bulgur) yapılan buğday ürünleri ana yemek kaynağını oluşturmaktadır. Bu ürünlerden dolmalı köfte yarmadan, çullu köfte ve içli köfte simitten, tarhana döğmeden yapılmaktadır. Adıyaman yemeklerinin temelini oluşturan pilav da ağırlıklı olarak bulgurdan hazırlanmaktadır. Yöre mutfağında etle yapılan bulgur pilavı dışında yörede yetişen yabani otlar ve sebzeler kullanılarak da çeşitli pilav türleri yapılmaktadır.

Yemek kültüründe hamur işleri günlük tüketimde sıklıkla tercih edilen yiyecekler arasındadır. Özellikle hıtap ve tablama vazgeçilmez lezzetlerdir. Odun fırınlarında pişirilen hıtap, çiğ köfte gibi insanların bir araya geldiği özel günlerde en çok tercih edilen yiyeceklerin başında gelmektedir.

Coğrafi konumundan dolayı hem Doğu Anadolu, Güneydoğu Anadolu hem de Akdeniz bölgelerinin ürünlerini, yemeklerini yöre mutfağında görmek mümkündür. Adıyaman’da etli köfteler Güneydoğu Anadolu mutfağını, hamur işleri ve et yemekleri Doğu Anadolu mutfağını, sebze yemekleri ise Akdeniz mutfağını göstermektedir.

Adıyaman da sokak aralarında kurulan fırınlarda yemek pişirme geleneksel yemek kültürünün bir parçasıdır. Biber, domates, patlıcanın közlenmesi, dövmeç, çeşitli tavalar fırında yaygın olarak pişirilmektedir. Fırında yemek pişirmeye veya sebze közlemeye gelen kişiler genel olarak fırın (tırnaklı) ekmeği satın almaktadır. Bu nedenle pişirim için çoğu bölgeden farklı olarak ek ücret ödenmemektedir. Bölgede yaygın olan meşe ağacı odunu yakılan fırınlarda pişen ekmek, meşe ağacından gelen farklı lezzetleri taşıdığından, yüksek düzeyde tüketilmektedir. Bu nedenle her sokak başında fırına rastlamak mümkündür.

Geçmişte yoğunluklu olarak tereyağı, sadeyağ tüketilirken, günümüzde sağlık bilincinin artması ve zeytinin bölgede kapalı bahçe olarak yetiştirilmeye başlanması nedeniyle zeytinyağı tüketiminde artış görülmektedir. Genellikle sebzeler tava ve dövmeçte kullanılırken, yabani otlar kavrularak tüketilmektedir. Yabani otlar aynı zamanda hıtap, köfte ve cacık içerisine de katılarak tüketilmektedir. Tolik ve pirpirim; kavurma, hıtap ve cacık yapımında, yarpuz; salata, cacık ve köfte yapımında, hardal, körmen ve kıvırcık gibi otlar da hıtap yapımında kullanılmaktadır.

Adıyaman’da kahvaltı belki de günün en önemli öğünüdür. Kent ve kırsaldaki kahvaltı öğününde hemen hemen aynı tür besinler tüketilmektedir. Ancak, tüketilen gıdalar mevsimlere göre farklılık göstermektedir. Kış aylarında kurutulmuş sebzelerden yapılan kızartma, közlenmiş sebzeler, tere yağı,çökelek,tulum peyniri, pekmez, tahin, Adıyaman peyniri, zeytin; yazın dövmeç, pide, ayran, peynir, zeytin, pekmez tüketilmektedir. Ancak bölgenin yaz aylarında ki karakteristik kahvaltı besinleri kış ve yaz olmakla çeşitlilik göstermektedir.

Adıyaman’ın etli ve etsiz çiğ köftesi geleneksel yemek kültüründe vazgeçilmezdir ve mevsime bağlı olmaksızın her gün tüketilmektedir. Yörede yetişen Adıyaman yerel biberinden yapılan salça, isot ve çok farklı bitkilere sahip etlmerada otlatılan hayvanların eti, etli çiğ köftenin temel bileşenlerini oluşturmaktadır. Adıyaman’da yetiştirilen ürünlerle hazırlanan çiğ köftenin ünü ülkemizin her yerine yayıldığından hemen hemen her şehirde Adıyaman çiğ köftecisini bulmak mümkündür.

Saz ve söz eşliğinde yenilen yemekler, Adıyaman halk kültüründe önemli bir yer tutmaktadır. Harfane gecesi olarak adlandırılan bu müzikli toplantı (sıra gecesi) genellikle pazar günleri yorgunluk atmak amacıyla düzenlenen bir eğlence gecesidir. Gecede çiğ köfte Adıyaman türküleri eşliğinde yapılıp, bastık (pestil), kesme, kuru üzüm, ceviz gibi kuru yemişler yenilmektedir. Tatlı olarak da kadayıf,  baklava,  tene helvası, topa helvası, şillik gibi tatlılar yenilir.

MEVSİMLİK HAZIRLIKLAR

Kış mevsimi taze tarımsal ürünlerin kısıtlı olduğu bir mevsim olması nedeniyle tarımsal ürünlerin kaliteli ve bol olduğu dönemlerde hazırlık gerektirmektedir. Bununla birlikte gıda işleme ve saklamada ki teknolojik yenilikler gıdaya her mevsimde rahatlıkla ulaşabilme olanakları arttırdığından günümüzde birkaç on yıl öncesine oranla Türkiye genelinde kışlık hazırlıkların yoğunluğu azalmaktadır. Adıyaman ise geleneklerin günlük yaşamda baskınlığının devam etmesi, şehir halkının köylerde çok sayıda akrabalara sahip olması ve sağlık bilincinin artışına bağlı sağlıklı gıdaya her geçen gün artan talep nedeniyle kışlık gıda hazırlıklarını sürdürmektedirler.

Adıyaman mutfağında mevsimlik hazırlıklar sosyalleşmenin en yoğun olduğu zamanlardır. Kadınlar bir araya gelerek yörede yetişen ürünleri kışın uzun süre saklayabilmek için çeşitli şekillerde değerlendirirler. Mevsimlik hazırlıkların başında kurutmalıklar gelmektedir. Kurutmalıklar, dolmalık, yemeklik ve kahvaltılık olarak hazırlanmaktadır. Yemeklik ve kahvaltılık sebzeler kızartma yapmak için doğranarak kurutulmaktadır. Genellikle domates, biber, patlıcan, acur, kabak gibi sebzelerin kurutulması yapılmaktadır.

Diğer bir mevsimlik hazırlıkta üzüm memleketi olarak bilinen Adıyaman’da üzümden üretilen ürünleridir. Özellikle kırsal alanda bağ bozumunun yapıldığı zamanlarda kurutmalık olan üzümler ayrılarak kurutulurken; şirelik olarak ayrılan üzümlerde gün pekmezi, bastık (pestil), çatma bastık, kesme, sucuk gibi ürünlere dönüşmektedir.

Halen kırsalda yapımı devam eden buğday kaynatma ve dövdürme geleneği günümüzde de devam etmektedir. Kaynatılan buğday, bulgur, içli köftelik, çiğ köftelik gibi farklı yemek malzemelerine dönüşmektedir. Bu malzemeler günlük hayatta en çok tüketilen gıdalardır. Diğer bir vazgeçilmez üründe Adıyaman biberidir.  Yörenin en önemli besini olan biber yıl boyunca yemeklerde kullanmak üzere çeşitli şekillerde değerlendirilmektedir. Kurutmalığı, pul biberi ve isot pekmezi olarak bilinen biber salçası yapılan kışlık hazırlıklardan dır.

Kavurma yapma geleneği her ne kadar kentte bitmiş gibi görünse de kırsalda yapımı devam eden hazırlıklardan dır. Hem köyde hem de kentte odun fırını olsa da günlük ve kışlık için sac ekmek yapılmaktadır. Özel günlerde sunmak için kış mevsiminde tazeliğini uzun süre koruyan peksimet kış için yapılan diğer yöresel lezzetlerdendir. Adıyaman köylerle iç içe bir şehir olduğundan şehirde yaşayan aileler kışlık hazırlıklarını köylerden kolaylıkla temin edebilmektedirler.

Sonuç olarak Adıyaman mutfağı sadece çeşitlilik açısından değil sağlıklı beslenme yönünden de dikkat çekici bir özellikte olduğundan söz konusu kültürün devam ettirilmesine ve desteklenerek gelecek kuşaklara aktarılmasın özel çaba gösterilmelidir.

DÜĞÜNLERDE YAPILAN YEMEKLER

Zengin fakir olmaksızın düğün olan her ev keçi, koyun veya büyükbaş hayvan  keserek yörede yemekleri iyi yapabilen kadınlara ve erkek aşçılara düğün yemeğini yaptırırlar. Genellikle tırşık, nohut, fasulye yemeği, patates yemeği gibi sulu yemekler parmak kebabı,tava,bulgur pilavı,pirinç pilavı pişirirler.

Özellikle Adıyaman tırşığı olarak bilinen patlıcan, domates, biber, soğan sarımsak ve etten oluşan yemek, düğünlerde sıklıkla tercih edilir. Önceleri bu gelenek kent ve kırsalda yapılırken, artık sadece kırsal alanda sürdürülmektedir.

YEMEK KÜLTÜRÜNDE DİNİ ETKİNLİKLER ve BAYRAMLAR

Ramazan ayı yemek paylaşımının en fazla olduğu aydır. Ramazan ayı boyunca yörenin en güzel yemekleri hazırlanır ve yakın akraba, komşular iftar davetine çağırılır. Yakın akrabalara verilen davet sahur vaktine kadar devam eder. Bayram öncesi tatlılar, peksimet, şillik tatlısı, çörekli ekmekler hazırlanır.

RAMAZAN BAYRAMI; nohut veya kuru fasulye yemeği, sarımsaklı tavuklu bulgur pilavı, sıcak ve soğuk içeceklerle ikram edilen, gevrek, uzun süre bayatlamayan bayram taplaması ikram etmek bir gelenektir.

KURBAN BAYRAMI; ilk gün kurban kesiminden sonra kavurma yapmak bir gelenektir. Pilav üstü kavurma, nohut veya fasulye yemeği, sarımsaklı tavuklu bulgur pilavı, baklava, şillik gibi tatlılar gelen konuklara ikram edilir.

PASKALYA BAYRAMI; yumurta kaynatma, sütlaç, paskalya çöreği,

NİNOVA ORUÇU; üç gün tam tutulan orucun üçüncü günü açılan oruç’da;mercimek çorbası,tahinli ekmek,helva yenir.

MÜJDE BAYRAMI; paskalya bayramının yarısında(25 gününde) paralı ekmek yapılır.

ALEVİ HIZIR ORUÇ’U; ğevre, etli yemekler

DOĞUM VE ÖLÜMLERDE YAPILAN YEMEKLER

Doğumu yapan kişiye komşular akrabalar tarafından bol yağlı, pekmez, un karışımı olan peluk (bulamaç)  veya haside yedirilir. Ayrıca pekmezle hazırlanan bir çeşit tatlı olan cemile  ve tene helvası yedirilir. Gelen konuklara lohusa şerbeti ikram edilir.

Yörede her cuma bir fakiri doyurmak için evden yemek çıkar. Bu işi kadınlar yaptığı için eğer ölen kişi bayan ise cenaze günü evde bulunan diğer bir bayan tarafından fırından sıcak olarak çıkan 10-15 ekmeği komşulara dağıtır.

Cenazenin üçüncü günü mevlit okutulur. Gelen kişilere topak helvası dağıtılır. Cenazenin kırkıncı ve ellinci günlerinde mevlitler okunur ve nohut yemeği, bulgur pilavı gibi yemekler ile topak helvası, şeker, şerbet dağıtılır.

ADIYAMAN GELENEKSEL YEMEKLER

Çorbalar; Dövme, Kulak çorbası, Lebeniye, Alaca, Gari otlu, Tırşık, Mercimek, patlıcan çorbası, Pıt pıtı çorbası, Un çorbası, Yarmalı mercimek çorbası, Yoğurtlu çorba, Malhıta çorbası, pıtpıtı çorbası,meyir çorbası

Salatalar (Manca); Pirpirim, yarpuz salatası, patates salatası, moral salatası

Sebze yemekleri; dövme aşı, kabak aşı, çılbır (menemen), Dövmeç, Ekşili pirpirim (semizotu), Kuru domates kavurması, Bakla yemeği, Tevenk, Tırşık, Patlıcanlı kıllotik, Salçalı panik,

Etli yemekler; Arap tavası, Havre, ışkın, bumbar, Güveç, Kaburga dolması, Kelle paça, dolma-sarma, Domates tavası,  abuzer kebabı,dolmalı köfte,Yahni , et Kızartma,ekşili köfte, ğevre,

Pilavlar;  bulgur, ciğerli pilav, etli pilav, mercimekli pilav, şehriyeli pilav, Domatesli pilav, Tevlevi aşı (mercimek lapası), Kenger aşı, Tavuklu pilav, Kavurmalı pilav, pancar aşı, keklikli aş, karıştırmalı aş, kabak aşı, mantarlı aş, keşke (kutavi) aşı, Tavşan eti aşı,ebegümeci (dollik) aşı

Köfteler; Çullu köfte (yumurtalı panik), kel köfte, Dolmalı köfte, Ekşili köfte, etli köfte (çiğ köfte), içli köfte, patlıcanlı köfte, Kavurmalı köfte, el köfte, kıllotik, kuzı sümüdü köftesi, mercimekli köfte, ör köfte, pissik yumacı, sıcak köfte, soğuk köfte, yarpuzlu köfte.yoğurtlu (çirtikli) köfte

Hamur işleri; bazlama, Pekmezli taplama, Peksimet, Ekşili taplama, Kavurmalı hitap, ot (kenger) hıtabı, Hevşirik, Katmer, Kıllor, Peynirli ekmek, Semsek, küncülü bazlama 

Tatlılar; Kaygana,  Aşure, Akıt, Bastıh (pestil), Bastıh kavurması, Bulamaç, Cemile, Heside, Kesme, Peynirli helva, Şillik, sütlaç, Tene helvası, Topah helvası,

İçecekler; Gül şurubu, Urmu tut (dut) suyu,  Koruk şurubu, Bal şerbeti, Pekmez şerbeti, Boyam şerbeti, Şeker şerbeti, limonata, menengiç kahvesi.

Özel günlerde; Havre (tam buğday unundan yapılan sacda pişirilen bir çeşit ekmek), ziyaret pilavı, et kızartması, kuzu dolması,kaburga dolması

Cevapla

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar işaretlenmelidir *

*

%d blogcu bunu beğendi: